آن فصل مفيد باشد . به اين ترتيب وصف تشكيلات نظامى دوره اول عهد ساسانى در فصل پنجم قبل از بيان جنگ‌هاى ايران و روم صورت گرفته است و اطلاعات مربوط به محاكم و حقوق جنائى در فصل ششم به هنگام شرح آزار عيسويان و تعقيب آنان . تحقيقاتى راجع به مسائل خانواده و مالكيت آغاز فصل هفتم را تشكيل ميدهد ، كه موضوع عمده‌اش « فتنه كمونيستى مزدك » است . وصف مختصرى از پايتخت ايران را در آن عهد در فصل هشتم ، كه مخصوص شاهنشاهى خسرو اول است ، قرار داده‌ام ، چه در زمان سلطنت اين شاهنشاه ، كه بانى انطاكيه جديد در جنب تيسفون و سلوكيه بود ، پايتخت ايران به بسط و عظمت نهائى خود رسيد . در همين فصل اطلاعاتى راجع به تشريفات دربار ذكر كرده‌ايم ، زيرا بيشتر آنچه كه مورخان ايرانى و عرب درباره اين موضوع آورده‌اند ، مربوط به دوره اخير عهد ساسانى است ، كه با جلوس خسرو اول پس از فرونشاندن نهضت مزدك آغاز مىشود . اما هرچه درباره شكوه و جلال دربار بوده ، در فصلى آمده است ، كه مخصوص خسرو دوم معروف به پرويز است ، زيرا هيچيك از شهرياران ساسانى طرايف و ظرائف و جمال و جلال دربارى را بپايه اين پادشاه نرسانيده‌اند . نسبت به سياست خارجى ايران راه اختصار را پيموده‌ام و شرح حوادث جنگى را بكمترين مقدار ضرورى تقليل داده‌ام . اما اگر قصه جنگ شاپور دوم را با روميان از اين قاعده مستثنى ساخته‌ام ، از آن سبب است ، كه ما در آثار اميانوس مارسلينوس « 1 » روايت بىنظير مردى را در دست داريم ، كه خود شاهد عينى وقايع بوده و با استادى و مهارت ، شاه بزرگ و لشگرهاى او و صحنه‌هاى پر جنب‌وجوش آن جنگها را از نو در برابر ديدگان ما زنده و مجسم مىكند . در مطاوى اين كتاب خوانندگان گاهى قطعاتى از كتاب قديم من موسوم به « شاهنشاهى ساسانيان » مىيابند ، كه يا عينا نقل گشته و يا در هنگام ضرورت مطالبى به آن افزوده شده و لغزشهاى آن اصلاح گرديده است . در مواردى ، كه تغيير بزرگى

--> ( 1 ) - Ammianus Marcelinus